З ростам хрысціянскага сіянізму становіцца важным нанава разгледзець праўдзівае разуменне адносін Царквы да яўрэйскага народа і нацыі.

Калі хтосьці жадае прадставіць афіцыйны экуменізм, замацаваны ў дакументах Другога Ватыканскага сабора, то рамкамі, у якіх павінны абмяркоўвацца пытанні адносна яўрэйскага народа і Божых запаветаў, з’яўляецца эклезіялогія «Lumen Gentium» і выкарыстанне формулы «subsistit in».

«Lumen Gentium» — гэта назва Дагматычнай канстытуцыі Другога Ватыканскага сабора пра Царкву. У гэтай дагматычнай канстытуцыі Валадарства Божае — гэта Валадарства Хрыста, якое ўжо цяпер прысутнічае ў таямніцы: «Царква, або валадарства Хрыста, ужо цяпер прысутнічае ў таямніцы і дзякуючы Божай моцы бачна пашыраецца ў свеце» (LG 3).

Руская дваранская і буржуазная гістарыяграфія шмат прац прысвяціла нацыянальна-рэлігійнаму пытанню ў гісторыі Заходняга краю (так дарэвалюцыйныя гісторыкі называлі Беларусь). З пазіцый праваслаўнай царквы яна паказвае нацыянальна-рэлігійную барацьбу дваранства (П. Н. Жуковіч) альбо праваслаўнага духавенства (М. О. Каяловіч, І. Чыстовіч, Ф. І. Цітоў) супраць каталіцтва і царкоўнай уніі, барацьбу, якая вялася нібыта пры бескарыслівай падтрымцы праваслаўных рускіх цароў за выратаванне «рускай» народнасці. Асабліва гэта тэндэнцыя ўзмацнілася пасля падаўлення паўстання 1863 г.

У беларускай савецкай гістарычнай літаратуры гэтай праблемай зацікавіўся І. Ф. Лочмель, які падышоў да яе з пазіцый марксісцка-ленінскага вучэння аб класах і класавай барацьбе. Але ў яго кнізе былі дапушчаны памылкі і схематызм: антыфеадальная і рэлігійная барацьба разглядалася толькі як барацьба супраць польскіх паноў. Праблема нацыянальна-рэлігійнага пытання ў Беларусі ў сувязі са знешняй палітыкай царызму яшчэ недастаткова распрацавана.

«Думаю, што мне хопіць паўгады перад смерцю падумаць пра душу і за такі кароткі час змагу заслужыць сабе ў Бога вечнае шчасце. Але ж як гэта легкадумна! Бо калі перад смерцю да мяне прыйдзе апошняя слабасць, ці буду я здольны тады зрабіць што-небудзь для збаўлення сваёй душы?» — звяртаецца ў сваёй пропаведзі бласл. святамучанік Сямён Лукач*.

Збавіць сваю душу азначае дасягнуць вечнага шчасця ў небе. Такім чынам, дбаць пра збаўленне сваёй душы — гэта тое самае, што дбаць пра сваё шчасце на цэлую вечнасць.

Можна паходзіць з высокага роду, можна здзейсніць слаўныя справы ці нажыць вялікую маёмасць, можна здабыць сабе гучнае імя ў свеце, але з гэтага ўсяго пасля смерці нічога нам не застанецца, бо не зможам больш гэтым карыстацца. Толькі збаўленне душы з’яўляецца тым дабром, што трывае вечна.

Прыкладна на мяжы ХХ і ХХІ стагоддзяў на захадзе зарадзілася канцэпцыя «родавага граху» і патрэбы «міжпакаленнага ачышчэння», пашыраная асабліва сярод харызматычных супольнасцяў. Адэпты і сімпатыкі гэтай канцэпцыі лічаць, што калі жыццё чалавека не складваецца згодна з яго задумамі, калі яго пастаянна сустракаюць розныя беды і няшчасці, то гэта вынік грахоў продкаў. Калі ў пошукавую сістэму ў інтэрнэце ўпісаць вышэйпададзеныя тэрміны, то выявіцца, што гэтую канцэпцыю развіваюць і прапагандуюць, між іншым, нават некаторыя, здавалася б, каталіцкія СМІ. Пры гэтым яны сваё вучэнне падмацоўваюць Святым Пісаннем, таму можа здавацца, што гэтая канцэпцыя згодная з вучэннем Царквы. А як ёсць на самой справе?

Быў такі сабе Іван Барзабагаты – валынскі шляхціц, які ў 1548 годзе набыў сабе пасаду Луцкага войта, а заадно, на ўсялякі выпадак, прыкупіў і права займаць Уладзімірскую архірэйскую кафедру. Зрабіў ён гэта цалкам законна і за адзін прысест, бо ўласнікам гарадоў і цэркваў была адна асоба – кароль. Праўда, лічыўся Барзабагаты толькі епіскапам-намінантам, бо Уладзімірскі ўладыка на той час быў жывы-здаровы.

Для каталіка візантыйскага абраду збаўленне душы — гэта не проста мэта, а шлях перамянення, «абагаўлення» (theosis), на якім чалавечае сэрца паступова злучаецца з Богам. І на гэтым шляху Часаслоў (або Малітваслоў) — не проста кніга, а верны спадарожнік і сама дарога, якая вядзе да Хрыста.

У адрозненне ад заходняй духоўнасці, якая часта робіць акцэнт на асабістым разважанні, візантыйскі шлях збаўлення ўкаранёны ў саборнай, літургічнай малітве. Часаслоў — гэта асабістая «малая літургія», якую верны здзяйсняе ў сваім сэрцы, злучаючыся з няспынным хвалебным голасам усёй Царквы — зямной і нябеснай.

Абвяшчэнне святога Джона Генры Ньюмэна Настаўнікам Царквы і заступнікам універсітэта Урбаніяна зноў вывела яго гіганцкую постаць у цэнтр увагі, распальваючы новую цікавасць да яго твораў і да яго складанай і захапляльнай біяграфічнай гісторыі.

Сярод шматлікіх значных кантактаў у жыцці кардынала — яго адносіны са святым Альфонсам і рэдэмптарыстамі. Думкі Ньюмэна ў розных аспектах шырока вывучаліся ў Італіі з 1960-х гадоў тэолагам прафесарам Джавані Велочы (1924–2016), аўтарам некалькіх цікавых прац. Сярод іх узгадаем: «Ньюмэн містык» (Рым 1964); «Ньюмэн на Саборы» (Альба 1966); «Ньюмэн: праблема сумлення» (Рым 1985); «Ньюмэн: мужнасць праўды» (Ватыкан 2000); «Малітва ў Ньюмэна» (Ватыкан 2004). Свае найбольш важныя працы ён сабраў у томе «Сустрэча з Ньюмэнам» (Мілан 2009). Да гэтых больш вядомых назваў дадаюцца шматлікія іншыя эсэ, артыкулы, агляды, канферэнцыі і прэзентацыі на навуковых днях і канферэнцыях — каля дзевяноста твораў (напрыклад, Э. Марчэлі) — якія зрабілі айца Велочы адным з самых паважаных даследчыкаў думкі кардынала-аратарыянца. Захапленне айца Велочы Ньюмэнам падмацоўвалася таксама яго сяброўствам з супольнасцю Араторыя Валічэлі, якую ён рэгулярна наведваў падчас свайго знаходжання ў Рыме.

Музычнае мастацтва Уніяцкай Царквы і на сённяшні дзень у значнай ступені застаецца terra incognita для гісторыкаў музыкі. Як здаецца, не рабілася сур’ёзных спробаў акрэсліць асаблівасці складнікаў музычнага афармлення ўніяцкіх набажэнстваў, вылучыць яго спецыфіку на фоне як праваслаўнай, так і каталіцкай традыцый. Таму здаецца неабходным акрэсліць, хоць і даволі схематычна, галоўныя напрамкі музычна-літургічнай практыкі каталіцкага і грэчаскага абрадаў.

Вядома, што так званыя заходнерускія землі (Украіна і Беларусь) значна раней, чым Маскоўская Русь, сутыкнуліся з моцным уплывам заходнееўрапейскай культуры. Знаёмства з еўрапейскім, у першую чаргу каталіцкім, музычным мастацтвам актыўна ўплывала, між іншым, і на музыку заходнерускай Праваслаўнай Царквы. Тэндэнцыя да запазычання найбольш важных дасягненняў Еўропы ў сферы музычнай тэорыі і практыкі склалася прыкладна ўжо ў XVI ст. Так, у Супрасльскім манастыры ўпершыню ў праваслаўнай традыцыі быў створаны аб’ёмны Ірмалой (1598–1601 гг.), цалкам запісаны не традыцыйнымі “крукамі” (старажытнымі нелінейнымі нотнымі знакамі), а еўрапейскімі квадратнымі нотамі; яшчэ ў канцы XVI ст. Львоўскае праваслаўнае брацтва, рэгулу якога прынялі Брэсцкае (1592) і Магілёўскае (1597) брацтвы, звярталася да канстанцінопальскага патрыярха Мялеція Пігаcа з пытаннем адносна таго, ці можна ўводзіць у цэрквах, як гэта робяць каталікі, фігуральны спеў і партэсную музыку, а таксама арганы. Мялецій дазволіў любыя “прыстойныя” спевы, аднак забараніў, спасылаючыся на словы Юстына-мучаніка, “шум і гудзенне бяздушных арганаў” [25; с. 441].

Чаканні ўз’яднання праваслаўных з Каталіцкай Царквой узрастаюць, бо Папа Леў XIV распачынае свой пантыфікат з паслання еднасці, звернутага да Усходніх Цэркваў.

«Увесь год яны працавалі разам у Царкве і навучалі вялікую колькасць людзей. У Антыёхіі ўпершыню вучні былі названыя хрысціянамі» (Дз 11, 26).

14 мая 2025 г. у сваім «Звароце да ўдзельнікаў Юбілею Усходніх Цэркваў» Папа Леў XIV не толькі пахваліў «унікальныя духоўныя і інтэлектуальныя традыцыі, якія яны захоўваюць, і ўсё тое, што яны могуць сказаць нам пра хрысціянскае жыццё, сінадальнасць і літургію», ён таксама адзначыў, што Усходнія Цэрквы* адыгрываюць «унікальную і прывілеяваную ролю як першаснае асяроддзе, дзе зарадзілася Царква».

У імя Айца і Сына, і Святога Духа. Мір вам!

Хрыстос уваскрос! Сапраўды ўваскрос!

Я вітаю вас словамі, якія ў многіх рэгіёнах хрысціянскага Усходу нястомна гучаць у гэты пасхальны час, вызнаючы тым самым сутнасць веры і надзеі. І як цудоўна бачыць вас тут непасрэдна з нагоды Юбілейнага года надзеі, для якой уваскрасенне Ісуса з’яўляецца непарушнай асновай. Сардэчна вітаю ў Рыме! Я рады сустрэцца з вамі і прысвяціць вернікам Усходніх Цэркваў адну з першых аўдыенцый майго пантыфікату.

Вы каштоўныя. Гледзячы на вас, я думаю пра разнастайнасць вашага паходжання, пра слаўную гісторыю і пра цяжкія пакуты, якія многія вашы супольнасці перажылі або перажываюць. І хацеў бы падкрэсліць тое, што Папа Францішак кажа пра Усходнія Цэрквы: «Гэта Цэрквы, якія неабходна любіць: яны захоўваюць унікальныя духоўныя і мудрыя традыцыі і могуць шмат расказаць нам пра хрысціянскае жыццё, сінадальнасць і літургію; узгадаем старажытных Айцоў, Саборы, манаства: неацэнныя скарбы для Царквы» (Прамова Папы Францішка, 27 чэрвеня 2024 г.).