Закуліссі гісторыі: за што змагаўся Язафат Кунцэвіч і чым гэта ўсё абярнулася

Быў такі сабе Іван Барзабагаты – валынскі шляхціц, які ў 1548 годзе набыў сабе пасаду Луцкага войта, а заадно, на ўсялякі выпадак, прыкупіў і права займаць Уладзімірскую архірэйскую кафедру. Зрабіў ён гэта цалкам законна і за адзін прысест, бо ўласнікам гарадоў і цэркваў была адна асоба – кароль. Праўда, лічыўся Барзабагаты толькі епіскапам-намінантам, бо Уладзімірскі ўладыка на той час быў жывы-здаровы.

Свецкае кіраванне Царквой

Дальнабачнасць валынскага шляхціца цяжка пераацаніць, бо праз дзесяць гадоў пасля цяжкай працы на пасадзе войта, калі толькі ўдалося рассадзіць усіх сыноў і пляменнікаў на значныя пасады, Луцк пачаў хутка бяднець, а мяшчане скардзіцца каралю. Хутка давялося скардзіцца і самому Барзабагатаму, якому аддзячыў за шматлікія крыўды суседні князь, выкраўшы гарадское мыта, якое войт вось-вось меўся прывезці ў сталіцу.

Таму і не дзіўна, што калі Іван пачуў пра смерць Уладзімірскага ўладыкі, то з палёгкай пакінуў войтаўства і разам з усёй сям'ёй вярнуўся ў родныя краі. Але як выявілася, такое ж законнае права на пасаду кафедры атрымаў ад караля і ўладыка Холмскі Тэадосій.

Першымі архірэйскія палаты заняла сям'я Барзабагатых, але прайграўшы ў гонках, уладыка Холмскі выйграў у сілавых спаборніцтвах і проста-напраста штурмаваў рэзідэнцыю з ваякамі і гарматамі.

У выніку перамога была прысуджана Тэадосію, а Барзабагаты, як суцяшальны прыз, атрымаў ад караля права заняць кафедру Луцкую. Зразумеўшы, што ад гэтага горада нікуды ён не дзенецца, уладыка ўзяўся за справу сур'ёзна, і нават праз пяць гадоў пасля пачатку свайго біскупскага служэння пагадзіўся прыняць пасвячэнне. Не ўсякі, хто атрымаў епархію, згаджаўся на гэты сур'ёзны крок. Так, напрыклад, папярэднік Івана на Луцкай кафедры – пасвячэння не меў. Праўда, стыль свайго кіравання Барзабагаты не змяніў, а таму пасля яго смерці выявілася, што частка царкоўных зямель "перапісана" на сваякоў, а самі цэрквы разрабаваны.

Варта сказаць, што вернікі грэчаскага абраду былі не ў захапленні ад распараджэння караля рыма-католіка царкоўнымі справамі, у якіх той, напраўду, не быў вельмі зацікаўлены. Гэтак жа, як і шматлікія шляхціцы рыма-католікі, у рукі якіх, часта-густа, цэрквы перадаваліся. Да таго ўсяго, святарства было практычна бяспраўным перад свецкай уладай, а таму на абарону Царквы ўсталі тыя, хто правы меў – рускія мяшчане і шляхта. У выніку вакол парафіяльных храмаў узнікаюць праваслаўныя брацтвы, а "тварам" Царквы становіцца "некаранаваны кароль Русі" – князь Канстанцін Васіль Астрожскі. Дзякуючы палітычнаму ўплыву Астрожскага ў біскупы ўдаецца правесці людзей, зацікаўленых у лёсе Царквы. Так, Уладзіміра-Берасцейскім епіскапам становіцца выпускнік Кракаўскай акадэміі і сенатар Рэчы Паспалітай Іпацій Пацей, а прадстаяцелем Кіеўскай мітраполіі Міхаіл (Рагоза), які па сумяшчальніцтве быў яшчэ і даўнім прыяцелем князя Канстанціна.

Берасцейская унія і новы парадак

Праца вернікаў на карысць Царквы прынесла хуткі і нават нечаканы вынік. Умацаваны епіскапат сам стаў шукаць магчымасці пераадолення царкоўнага крызісу і даваць адпор не толькі рыма-католікам, але і тым, дзякуючы каму яны акрэплі – брацтвам, на чале з дабрачынцам Царквы – князем Канстанцінам.

Уся справа ў тым, што брацтвы пачалі абараняць Царкву ад яе ж духавенства і ўзялі на сябе абавязкі: распараджацца храмавай маёмасцю, судзіць святароў і не надта зважаць на мясцовы епіскапат. Канстанцін Астрожскі нават атрымаў ад караля Рэчы Паспалітай права асабіста апекавацца справамі Кіеўскай мітраполіі, калі раптам месца мітрапаліта апынецца вакантным.

Епіскапат, адчуваючы, што такі парадак кіравання далёкі ад царкоўных ідэалаў, робіць самастойны крок – заключае унію з Рымскай Царквой. Не маючы на мэце раскрыць усе перадумовы, абставіны і наступствы уніі, варта сказаць толькі адно – епіскапат, юрыдычна і па факце, вярнуў сабе кіраванне царкоўнымі справамі.

Хоць храмы і застаюцца ўласнасцю караля, прызначыць новага епіскапа паводле свайго меркаванне ён больш не можа. Цяпер у яго ўладзе засталося толькі фармальнае зацвярджэнне кандыдата, якога выбіраў рускі епіскапат. Таксама ні рыма-каталіцкія біскупы, ні свецкія людзі больш не маглі распараджацца праваслаўнымі святарамі, якія ў царкоўных справах падлягалі толькі суду свайго епіскапа.

Такое становішча епіскапату было незвычайным для брацтваў і свецкага суда, які прывык вырашаць царкоўныя справы. У 1605 годзе Віленскае царкоўнае брацтва Святога Духа ўсё яшчэ выступала як "кантралюючы орган" для манаства і духавенства, што відаць у справе манаха Антонія Граковіча, якога брацтва абвінаваціла ў блізкіх адносінах з манахіняй. Свецкі суд вынес Антонію смяротны прысуд за парушэнне манаскіх зарокаў, але тут умяшаўся унійны епіскап Іпацій Пацей. Нягледзячы на пастанову суда, што біскуп у справы брацтваў умешвацца не мае права, Іпацій, звярнуўшыся да самога караля, дамогся адмены смяротнага прысуду, бо парушэнне зарокаў – парушэнне царкоўных канонаў, а не свецкага заканадаўства.

Нягледзячы на каралеўскую падтрымку, епіскапат далёка не заўсёды выйграваў у судовых справах, бо праціўнікі уніі ад самага пачатку атрымалі нечаканага і моцнага саюзніка – пратэстантаў. Дзякуючы свабодзе веравызнання ў Рэчы Паспалітай, пратэстантызм актыўна пашыраўся нават сярод найбольш значных родаў дзяржавы, на якіх кароль вымушаны быў зважаць. Дзякуючы падтрымцы Віленскага ваяводы-кальвініста Хрыстафора Радзівіла, неўнійнае брацтва Святога Духа атрымала права на існаванне. Пратэстанты не толькі падтрымлівалі праціўнікаў уніі ў судовых справах, але і актыўна дзяліліся багаслоўскімі аргументамі, якія павінны былі давесці ерэтычнасць Рымскай Царквы, з якой злучыўся рускі епіскапат. Адной з "ерасяў" лічылася і вышэйшасць епіскапа над святаром у адміністрацыйных справах.

Язафат Кунцэвіч і барацьба за епіскапскую ўладу

Унійны епіскапат, шукаючы адказы на абвінавачванні, звяртаецца да крыніц Усходняй Царквы. Асабліва цікавы з гэтага пункту гледжання Полацкі архіепіскап Язафат Кунцэвіч.

1. Па-першае, у адрозненне ад большасці сваіх апанентаў і саюзнікаў, Язафат ніколі не вучыўся ў пратэстанцкіх і каталіцкіх універсітэтах і нават не ведаў лацінскай мовы. Таму ён натуральна аргументаваў сваю пазіцыю ў багаслоўскіх дыспутах тым, да чаго і меў прамы доступ – канонамі Усходняй Царквы і літургічнымі кнігамі.

2. Па-другое, ён добра арыентаваўся ў "палітычных раскладах" Усходняй Царквы. Будучы архімандрытам у Вільні, ён прытуліў у сябе ў манастыры на гады Маскоўскага Патрыярха Ігнація, а патрыяршы сакратар-грэк Эмануіл Кантакузен стаў верным сябрам і слугой Язафата на шмат гадоў.

3. Па-трэцяе, Язафат – прадстаўнік багаслоўскай плыні, якая ў той час уласна не была пад непасрэдным уплывам пратэстантызму або каталіцызму – ісіхазму. У манастыры ён чытаў і перапісваў візантыйскіх ісіхастаў і містыка Ніла Сорскага, таму не дзіўна, што стаўшы архіепіскапам, Язафат у правілах для святароў загадаў вучыць людзей пасля нядзельнай Літургіі Ісусавай малітве.

Магчыма, менавіта тое, што Язафата было не так проста абвінаваціць у лацінізацыі абраду, спрыяла яго пастаўленню на Полацкага ўладыку, бо землі епархіі былі суседнімі да Маскоўскага царства, якое пеставала антыунійныя настроі яшчэ ад Ферара-Фларэнційскага сабора 1439 года, лічачы Маскву "сапраўдным Рымам", які стаіць дзякуючы таму, што захоўвае праўдзівую веру, успрымаючы гэта ў рэчышчы захавання абрадавых асаблівасцей, пашыраных у Маскоўскай Царкве.

Усё ж такі бачым, што Язафат здзейсніў нямала з таго, што мы б сёння назвалі лацінізацыяй. Ён змяніў формулу разрашэння ў таінстве пакаяння з прынятай у Грэчаскай Царкве на лацінскую, а таксама пачаў урачыста святкаваць Зачацце Найсвяцейшай Багародзіцы святой Ганнай, якое ў Лацінскай Царкве было вядома як Свята Беззаганнага Зачацця.

Праўда, гэтыя змены не выклікалі нараканняў з боку вернікаў, нават больш, лацінскую формулу разрашэння праз некалькі дзесяцігоддзяў упіша ў свой трэбнік Пётр Магіла, і на сёння яна з'яўляецца агульна распаўсюджанай у Праваслаўнай Царкве, а ўрачыстае святкаванне "Зачацця Найсвяцейшай Багародзіцы" здалося настолькі добрай ідэяй, што нават праз стагоддзе ў Кіева-Пячэрскай Лаўры, якая ў той час была ўжо падпарадкавана Маскве, гэтае свята мела высокі бдзенны статус. Не выклікала нараканняў і тое, што Язафат змагаўся з лацінізацыяй, якая ўжо існавала ў мітраполіі, да прыкладу, аднавіў практыку прычашчэння немаўлят. Верагодна, спакойнаму праходжанню рэформаў спрыяла паступлівасць Полацкага архіепіскапа ў абрадавых справах, так, напрыклад, калі святары былі абураны скасаваннем трохразовага прычашчэння вернікаў у гонар Найсвяцейшай Тройцы на адной і той жа Літургіі – Язафат гатовы быў яго зноў дазволіць, хоць і лічыў такую практыку бязглуздзіцай.

Затое незадаволенасць духавенства і вернікаў выклікала "братанне" архіепіскапа з рыма-католікамі, якое заключалася ў сустрэчах і ўзаемнай прысутнасці на богаслужэннях. Калі пры першым прыездзе Язафата ў Полацк езуіты толькі зайшлі ў царкву, то прагучалі крыкі "Прапаў абрад!" Дружба рускага епіскапа з рыма-католікамі галоўным чынам была нявыгаднай мяшчанам, бо Язафат меў падтрымку не толькі ў багаслоўскіх дыспутах, але і ў судовых справах.

Канфлікт з Магілёвам і забойства

Папярэднік Кунцэвіча, унійны ўладыка Гедэон Бральніцкі, адышоўшы ў паважаным дзевяностагадовым узросце, пакінуў епархію ў такім стане, што кароль у грамаце, дараванай Язафату, асобна адзначае: "А што некаторыя асобы ўжываюць некаторыя даброты Полацкай епіскапіі, якія яны сабе прысвоілі, таму мы, кароль, дазваляем Язафату Кунцэвічу, Полацкаму архіепіскапу, каб ён ад няправых уласнікаў, згодна з дзеючым заканадаўствам, атрымаў назад тыя маёнткі, якія былі ўласнасцю Полацкай епархіі, а аднак апынуліся ў валоданні свецкіх людзей".

Разумеючы, што такі стан спраў, калі свецкія людзі займаюць цэрквы, лічыцца нормай нават сярод духавенства, Язафат збірае прэсвітараў на сіноды ў Полацку і падкрэслівае, што прэсвітар непадлеглы суду свецкіх людзей і гэтак жа свецкія людзі не могуць кіраваць храмамі. Усё гэта ўладыка аргументуе не толькі пастановамі Сусветных Сабораў непадзеленай Царквы, але і каментарамі аўтарытэтнага візантыйскага кананіста – Занары, які быў перакладзены на даступную ўсім мову дзякуючы Язафату.

Акрамя сінодаў у Полацку, Язафат візітуе цэрквы ва ўсіх найбольш значных гарадах епархіі, усіх, акрамя Магілёва. Пры спробе новапрызначанага епіскапа Язафата ўехаць у горад, мяшчане выйшлі са зброяй і пагражалі епіскапу забойствам. Абурэнне магілёўцаў можна зразумець, бо папярэдні епіскап Гедэон выдаў гораду грамату, у якой дакладна напісана, што ад усіх правоў на цэрквы Магілёва ён адмаўляецца, хоць юрыдычна "падарыць" цэрквы гарадскому магістрату епіскап не мог.

Трэба адзначыць, што Магілёў – адзін з найбуйнейшых гандлёвых гарадоў епархіі, найменш залежаў ад каралеўскай улады і шляхты. Мяшчане выкупілі большую частку прыбытковых маёнткаў у асабістую ўласнасць, а каралеўскі намеснік атрымліваў штогадовыя адступныя за неўмяшанне ў судовыя справы. Найбуйнейшымі каралеўскімі маёмасцямі, не падкантрольнымі прама мяшчанам, заставаліся ўласна цэрквы. За храмамі былі замацаваны не толькі тэрыторыі, але і некаторыя прывілеі, напрыклад – прыбыткі ад паромнай пераправы на Дняпры, што была адным з гандлёвых шляхоў паміж Вялікім княствам Літоўскім і Маскоўскім царствам. Магчыма, менавіта таму, "абараняць сваю ўласнасць" гараджане выйшлі са зброяй у руках.

Замест таго, каб па "добрай традыцыі" ўчыніць невялікую вайну, Язафат адступіў і падаў на магілёўцаў позву ў суд. У 1619 годзе Варшаўскі суд абвінаваціў увесь магістрат горада ў прысваенні сабе ўлады над каралеўскімі маёмасцямі. Мяшчане абвінавачванні адмаўлялі, ды нават прадставілі ліст, у якім святары горада сцвярджалі, што ніякіх уціскаў не церпяць. Нягледзячы на тое, ні пратапоп, ні адзін іншы святар з Магілёва таго ліста не пацвердзіў.

Выснова суда была адназначная:

«Не могуць яны адмаўляць і таго, што папоў, цэрквы, манастыры ўсе з усімі прыбыткамі і царкоўным начыннем маюць у сваіх руках і ў сваім распараджэнні, і што не папы, а яны ўсім гэтым валодаюць. Папам даюць невялікую плату, а рэшту на ўласны пажытак абяртаюць. Нават ключы ад цэркваў, дамоў Божых, не папы, а мяшчане ў сябе хаваюць, і поп ідзе правіць службу не тады, калі хоча, а калі мяшчане загадваюць адмыкаць цэрквы, што даведзена».

Усе цэрквы было загадана перадаць уладыку Язафату, а мяшчанам застаўся толькі адзін аргумент – рэлігійны. Сітуацыя, у якой вернікі, што адкідалі унію, не пераследаваліся, але тым не менш, усе цэрквы да адной у іх былі адабраны, а будаваць новыя без дазволу ўнійнага ўладыкі – забаронена, спараджала вельмі "нязручную" сітуацыю ў талерантнай да розных веравызнанняў Рэчы Паспалітай.

Піку напругі палітычна-рэлігійная сітуацыя дасягнула пасля пасвячэння Ерусалімскім патрыярхам новай, неўнійнай іерархіі. Епіскапам паралельнай да Язафата юрысдыкцыі ў 1621 годзе стаў Мялецій Сматрыцкі, які лістамі з Вільні заклікаў да актыўнага супраціву уніі.

Новавысвечаная іерархія ў Рэчы Паспалітай не мела ніякіх юрыдычных правоў на цэрквы, а таму яе прызнанне для мяшчан было як найбольш выгаднае. З аднаго боку – гэта дазваляла не падпарадкоўвацца унійным епіскапам на падставе наяўнасці свайго "праўдзівага епіскапату", а з другога – кантраляваць гэты епіскапат, які пры адсутнасці палітычных правоў не мог у судзе адстаяць правы маёмасныя.

Вяртаючыся да сваёй ролі "заступнікаў царквы" ў новых умовах і бачачы, што Язафат прынцыпова адмаўляецца паступіцца хоць бы адным храмам "схізматыкам", праціўнікі уніі ў Магілёве звяртаюцца да прадстаяцеля ўніяцкай Царквы – Язэпа Руцкага, жадаючы дапрасіцца перадаць у "валоданне" Мялеція Сматрыцкага некалькі цэркваў у горадзе. Самога ўладыку Мялеція да ўдзелу ў гэтых перамовах мяшчане не запрасілі, бо фармальна, як ён сцвярджаў, што ўсе цэрквы ў горадзе і так ёсць ягоныя. Перапіска паміж Руцкім і магілёўскімі мяшчанамі сведчыць, што ўсё ішло да "палюбоўнага" вырашэння справы, але ў 1623 годзе ў суседнім да Магілёва вялікім горадзе Віцебску забіваюць уладыку Язафата Кунцэвіча.

Менавіта гэтая падзея заслужана прыцягвае вялікую ўвагу даследчыкаў і царкоўных палемістаў, тады як канфлікт у Магілёве зрэдку прыводзіцца як прыклад непрымірымай пазіцыі Язафата, якая і прывяла да Віцебскай разні.

І сапраўды, пасля таго, як было прызнана паралельнае існаванне дзвюх іерархій, уніяцкай і неўнійнай, і горад афіцыйна атрымаў епіскапа, які не прызнаваў Рымскага Папу, вострыя супрацьстаянні сціхлі, праўда плаціў за спакой епіскапат дарагой цаной.

Храмы Магілёва зноў апынуліся пад апякунствам мясцовых магнатаў, рабаванні царкоўных маёнткаў дасягнулі такога памеру, што ў 1645 годзе ўладыка Сільвестр Косаў падае позву ў суд на бурмістра Макара Казла, абвінавачваючы ў растраце царкоўных сродкаў на суму ў 25 тысяч залатых (а гэта ні мала, ні многа, а хабар каралеўскаму намесніку за неўмяшанне ў судовыя справы за 10 гадоў). Бурмістр уладу епіскапа ў справах распараджэння царкоўнымі сродкамі прама адкідаў, але нават мясцовы суд стаў на бок уладыкі Сільвестра.

Вынік

Час, калі лічылася, што епіскапату не варта пхаць свайго носа ў суды супраць свецкіх заступнікаў храмаў, мінуў. Прадстаяцель няз'яднанай з Рымам іерархіі – Пётр Магіла, паслядоўна абмяжоўвае правы царкоўных брацтваў і ачышчае багаслоўе ад пратэстанцкіх уплываў, карыстаючыся "напрацоўкамі" як уніяцкай, так і Рымскай Царквы.

Правамі і прывілеямі, якія былі атрыманы ў выніку Берасцейскай уніі, у канчатковым выніку карыстаюцца як уніяцкі, так і неўнійны епіскапат, які быў адзіны ў сваім жаданні адстаяць Царкву ад кіравання ў ёй свецкіх людзей.

На жаль, праіснаваўшы ўсяго 66 гадоў, Царква, нез'яднаная з Рымам, "з'ядналася" з Масквой, якая рухалася ў процілеглым да рускіх Цэркваў кірунку, і неўзабаве афіцыйна перайшла пад кантроль чыноўніцкага апарата Расійскай імперыі, раўняючыся на некаторыя пратэстанцкія Цэрквы.

Эдуард Берднік

Каментары: